تست روانشناسی

شما اینجا هستید

خانه

مهندسی ذهن و خلاقیت

ورود به دنیای ذهن و خلاقیت، در حقیقت نگاهی به اوجگاه هنرنمایی خداوند، در موجودی به نام انسان است. خداوند حکیم در خلقت انسان، هنرهایی رقم زده است که گاه توسط پزشکان و گاه توسط کاوش‏گران روان و هنرمندان، کشف و عرضه و مورد اشاره و تحلیل قرار گرفته است.
دنیای ذهن از این مقوله‏ هاست؛ قابل رؤیت نیست؛ ولی قابل توصیف، تحلیل و شناسایی است و دنیای علم و کاروان اندیشه بشری، بعد از ایجاد رشته‏ های متعدد و متنوع، به آن دست یازیده که یکی از این عوالم و دانش‏های جدید، دنیای روان‏شناسی است. سعی شده است تا در این نوشته، به این بحث پرداخته شود.
هوش و قوای ذهنی از هوش کلامی شروع می‏شود و تا هوش طبیعی گسترش می‏یابد.
فردی به نام گاردنر مطالعات وسیعی بر روی هوش انجام داد و دیگران نیز روی نظریه او کار کرده‏ اند.
او معتقد به وجود هشت نوع هوش است که در ذیل با این هشت هوش و حتی مشاغلی که این هوش‏ها در آنها نقطه قوت است (نه قطعیت و حتمیت) آشنا می‏شویم.
۱)  هوش و مهارت‏های کلامی‏
این هوش و قوای ذهنی، شامل توانایی تفکر کلامی و استفاده از زبان برای بیان منظورهاست؛
یعنی افرادی که بتوانند از کلام، در گستره وسیعی، جهت تبیین مقاصد و استدلالات خود استفاده نمایند. کلام، تراوشات ذهنی را به اصوات تبدیل می‏کند و بسیاری از متکلمان هم زیبا می‏گویند؛ هم زیبا می‏نویسند و هم زیبا تحلیل می ‏کنند.

از صدرالدین شیرازی (فیلسوف متأخر اسلامی) سؤال شد که تفاوت پیامبران و فیلسوفان چیست؟
او جواب داد «پیامبر آن کسی است که با کشتی وحی، انسان‏ها را از یک طرف اقیانوس ناآرام زندگی و حیات، به طرف دیگر می‏برد و فیلسوف و دانشمند تلاش دارد تا به واسطه نیرو و قوای ذهنی و فکری خود مردم را تنها از یک طرف ساحل به طرف دیگر ساحل برساند».۱
افراد نمونه اول در مشاغل مختلفی مانند: مؤلفان، روزنامه‏ نگاران، سخنوران، مبلغان دینی، سخنرانان پرشور و حتی مدرسان و استادان موفق در ارتباط کلامی وجود دارند.
گاهی حتی در بین کم سوادان پیرامون ما نیز چنین افرادی یافت می‏شوند که قدرت کلامی فوق العاده‏ ای دارند.
۲) هوش و مهارت ریاضی‏
این گونه افراد، دارای قدرت و توانایی انجام عملیات ریاضی‏ اند. این مهارت به استدلال و درک روابط عددی و منطق اعداد، اشکال، فضای هندسی و ریاضی ذهنی منتهی می ‏شود.
دقت، سرعت، درک‏های فراشناختی و استدلال هندسی و ریاضی در این افراد بسیار بالاست.
مشاغل مورد توجه و یا مناسب این افراد، عبارتند از: مهندسی، حسابداری، دانشمندی و نظریه‏ پردازی.
۳ ) هوش و مهارت فضایی‏
افرادی که دارای مهارت فضایی‏ اند، کسانی هستند که توانایی تفکر سه بعدی را دارند. از این رو به خوبی در تحصیل موقعیت یا شرایط فیزیکی و فضایی، پشت ترکیب‏ها را می‏ بینند. مشاغلی مورد توجه یا مناسب این افراد، عبارتند از: معماری، نقاشی، ملوانی و….
۴ ) هوش و مهارت بدنی – جنبشی‏
این افراد دارای روحیه جنبشی و عدم سکون و تحرک زیاد و دست کاری اشیا و ابزار و محیط فیزیکی پیرامون خود می‏باشند و اصطلاحاً با ابزار و وسایل فیزیکی پیرامون مأنوس می‏باشند و دارای تبحر جسمی‏ اند.
مشاغل مورد علاقه و مناسب این افراد عبارتند از: جراحی، صنعت گری، هنرهای زیبا و تئاترهای پرتحرک و ورزش.
۵ ) هوش موسیقیایی‏
این دسته از افراد نسبت به اصوات و صداها و زیر و بم بودن آهنگ‏ها حساس هستند. ریتم و تن صداها را می‏شناسند و دقت فوق العاده‏ای در تشخیص صداهای مختلط دارند.
مشاغل و حرفه ‏های گرایشی یا مورد علاقه این افراد، عبارتند از: آهنگ سازی، موسیقی، نکته‏ سنجی و نقادی.
۶ ) هوش و مهارت میان فردی
این رشته از افراد، توانایی بالایی در درک دیگران، تیپ ‏شناسی، قرائت ذهن از حالات و سکنات افراد و ایجاد ارتباط و تعامل مثبت و مؤثر با دیگران را دارند و حتی در زندگی خصوصی و زناشویی موفق ظاهر می‏شوند و در تربیت عاطفی فرزندان نیز موفق می‏باشند.
مشاغل گرایشی یا مورد علاقه این افراد، عبارتند از: معلمی، روان‏شناسی، روان‏کاوی، بهداشت روانی، مشاوره و….
۷ ) هوش و مهارت درون فردی‏
این مهارت در افرادی است که توانایی فهم خود را دارند؛ یعنی اهل غور و تفحّص در خویش هستند و بیشتر جست‏جو گر درون خویشند.
مشاغل مورد علاقه و یا توصیه شده به این افراد، عبارتند از: الهیات، روان‏شناسی و انسان‏شناسی.
۸ ) هوش و مهارت طبیعی‏
توانایی مشاهده الگوهای طبیعت، فهم نظام‏های طبیعی و مصنوعی ساخته انسان و غور در طبیعت بی‏جان و جان‏دار، ویژگی‏های این گونه افراد است.
مشاغل و علایق این گونه افراد، عبارتند از: کشاورزی، گیاه‏ شناسی، بوشناسی، نقاشی چشم‏ اندازها و هر نوع کار مربوط به طبیعت.
نباید فراموش کنیم که بسیاری از افراد از تمامی هوش‏های هشت گانه و قوای ذهنی بهره دارند؛ اما گاهی بعضی افراد در برخی هوش‏ها قوی‏تر و در برخی ضعیف‏ترند و نباید فراموش کنیم که اغلب افراد ترکیبی از این هوش‏های چندگانه‏ اند.
نکته دیگر این که داشتن استعداد و هوش یا قوای ذهنی در این نوع خاص، باعث گرایش به کارهای مشابه، موازی یا جایگزین نیز می‏شود.
بسیاری از افرادی که به معماری گرایش داشته‏ اند و دارای هوش فضایی‏ اند، گاهی به هنر و خصوصاً سینما و فیلم سازی کشیده می‏شوند که این تفکری چند بعدی است و دقیقاً با مهارت و هوش فضایی هماهنگی دارد. در جامعه ما نیز این افراد زیادند. شهید آوینی، داود میرباقری و… نمونه‏ هایی از این افرادند.
مهارت‏های طبیعی، آخرین اضافات گاردنر به نظریه هوش‏های متعدد است. گری لارسون، کاریکاتوریست مشهور، مهارت‏های طبیعی بی‏ نظیری دارد. لارسون در دوران کودکی‏ اش علاقه وافری به علم و طبیعت داشت؛ ولی به جای آن که به دنبال این رشته برود، علاقه ‏اش را در کاریکاتورهایش بروز داد و جالب این که گواه مهارت‏های طبیعی لارسون این است که زیست شناسان نام برخی از گونه‏ های جانوری را از کاریکاتورهای او گرفته ‏اند.
نکته حائز اهمیت این است که گر چه او فعالیت جایگزینی را انتخاب کرد، اما ذوق تخصصی او باعث خلق آثار می‏شد که گرایش به هوش او داشت و استفاده کنندگان از آثارش نیز بیان‏گر این موضوع می‏باشند.
گاردنر معتقد است که آرامش، مطالعه آثار ارزشمند و منطقی، فلسفی، ادبی، بالنده و دوری از آثار مخرب و تعدیل لذت‏ها، ظهور و بروز این قوای ذهنی، استعدادها و هوش‏ها را دو چندان می‏کند.
همچنین طی تحقیقات گاردنر صدمه مغزی، به این هوش‏ها آسیب می‏رساند. هر یک از این هوش‏ها، مستلزم وجود مهارت‏های شناختی خاصی هستند و هر یک در آدم‏های سرآمد و عقب ماندگان ذهنی یا مبتلایان به گوشه‏ گیری، برجسته می‏شوند.
اخیراً در آموزش‏های مدرسه‏ای و دانشگاهی به نظریه گاردنر توجه شده و برنامه آموزشی و آزمایش طرح طیف مهارت‏ها و توانمندی‏های ذهنی با این ایده شروع می‏شود که هر دانش‏ آموزی در یک یا چند حوزه، توانمندی بالایی دارد.
آیا آدم‏ها هوش عمومی و قوای ذهنی متفاوتی دارند؟
چارلز اسپیرمن معتقد بود که آدم‏ها دارای هوش عمومی‏۲ و هوش‏های اختصاصی‏۳ می‏باشند؛ اما نظریه هوش‏های هشت‏گانه گاردنر این مسئله را عمیق‏تر مطرح ساخت و به طور کلی اختلاف نظر در مورد وجود یا عدم وجود برخی جنبه‏های هوش عمومی وجود دارد و اختلاف نظر در مورد ماهیت هوش‏های اختصاصی نیز ادامه دارد.
یکی از ویژگی‏های عمده تعدد یا عمیق بودن هوش و قوای ذهنی افراد، ظهور خلاقیت است.
خلاق بودن چیست؟ خلاقیت، نوین، متفاوت و حتی غیرمعمول فکر کردن و رسیدن به راه‏های نامتعارف است.
نباید فراموش کنیم که هوش و خلاقیت، یکی نیستند؛ از این جهت، بسیاری آدم‏های باهوش گاهی چیزهایی تولید یا عرضه می‏کنند که لزوماً نوین نیستند. همچنین گاهی آدم‏های بسیار خلاق به حرف جمع گوش نمی‏کنند؛ ولی آدم‏های بسیار باهوش، اغلب دنبال خشنود کردن جمع هستند.
آدم‏های خلاق، اغلب متفکران واگرا هستند. در تفکر واگرا، فرد برای یک سؤال، جواب‏های زیادی تولید می‏کند. اگر بخواهیم قضیه هوش و خلاقیت را بیشتر باز کنیم، باید بگوییم که خلاقیت زاییده هوش است و این قاعده حاصل می‏شود که اکثر خلاق‏ها باهوشند؛ ولی اکثر باهوش‏ها خلاق نمی‏باشند.
«می‏توان گفت که شرط خلاقیت، هوش است و یا یکی از نشانه‏ های خلاقیت، هوش بالاست».
به زبان ساده‏ تر، ردپا و نشانه وجود هوش، ظهور خلاقیت است.
از این رو، گاهی هوش بالا هست، ولی خلاقیت ظاهر نمی‏شود و گاهی با ظهور خلاقیت، می‏توان هوش بالا را نتیجه گرفت.

مراحل خلاقیت ذهنی‏
صاحب‏نظران، خلاقیت را غالباً یک فرایند پنج مرحله‏ای می‏دانند که عبارتند از:
۱ ) آمادگی؛ وقتی غرق مسئله یا موضوع مورد علاقه‏ تان می‏شوید و کنجکاوی شما تحریک می‏شود، به سادگی از کنار مسئله رد نمی‏شوید.
۲ ) پرورش؛ ایده‏ هایی به ذهنتان خطور می‏کند و در این مرحله، گاهی بین امور، رابطه‏ ای نامعمولی پیدا می‏کنید.
۳ ) بینش؛ این همان مرحله «آها» است؛ لحظه‏ ای که فرد به ارتباط مراحل پی می‏برد و مسئله حل می‏شود؛ یعنی تمام قطعات پازل کنار هم چیده می‏شود.
۴ ) ارزیابی؛ حالا باید تصمیم بگیرید که کدامیک از ایده‏ هایتان باارزش است و ارزش دنبال کردن را دارد.
۵  ) بسط؛ این، آخرین مرحله خلاقیت و غالباً طولانی‏ ترین و سخت‏ترین مرحله آن است؛ یعنی باید بتوان آن را تعمیم داد.
ادیسون (مخترع مشهور) می‏گوید:
خلاقیت یک درصد فکر بکر است و ۹۹ درصد زحمت؛ یعنی خلاقیت گاهی تا یک درصد کافی است؛ ولی برای رسیدن به مرحله ارزیابی، بسط، گسترش و تعمیم، ۹۹ درصد زحمت لازم است.
میهالی، یکی از متخصصین معروف می‏گوید: پنج مرحله ساختار ذهنی و مهندسی ذهن در مسئله خلاقیت، به خوبی مطرح شده، اما همیشه آدم‏های خلاق، این مراحل را با همین ترتیب طی نمی‏کنند.
به طور مثال، گاهی یک شکل یا نهایت یک محصول را فرد خلاق در ذهن می‏بیند و حالا به پرورش ایده‏ هایش می‏پردازد.
در معماران خلاق، این ایده جاری است.

خصوصیات متفکران خلاق‏
متفکران خلاق چه خصوصیت‏هایی دارند؟ «پرکینز»چهار خصوصیت برای این افراد خلاق است که عبارتند از:
الف) تفکر انعطاف‏ پذیر و شیطنت‏ آمیز
متفکران خلاق، انعطاف‏ پذیرند و با مسائل بازی می‏کنند. نکته‏ ای که تناقض برانگیز است، این است که خلاقیت اگر چه سخت و دشوار است، ولی اگر آن را آسان بگیریم، آسان می‏شود و به تعبیری، شوخی، چرخ‏های خلاقیت را روان می‏کند؛ البته منظور از شوخی در این جا، انعطاف روحی و تخیل است.
ب) انگیزش درونی‏
آدم‏های خلاق، معمولاً از خلق کردن، لذت می‏برند و به نمره، پول و حتی راضی کردن دیگران خیلی اهمیت نمی‏دهند؛ بلکه همیشه به دنبال خلق این هستند. بنابراین، آدم‏های خلاق، بیشتر انگیزش درونی دارند و نه انگیزش بیرونی.
ج) خطر پذیری و ریسک‏
خطرپذیری یا بی‏ مبالاتی و بی‏ توجهی و قهرمان‏ بازی متفاوت است.
آدم‏های خلاق، درصدی از خطر و ریسک را قبول می‏کنند و از این جهت اشتباه هم می‏کنند؛ البته این، نشانه مهارت کم آنها نیست؛ بلکه نشان می‏دهد که ایده‏ های بیشتری دارند و امکانات بیشتری را در نظر می‏گیرند. برخی از ایده ‏های آنها جواب می‏دهد و برخی دیگر با شکست مواجه می‏شود.
پبلو پیکاسو، نقاش اسپانیایی قرن ۱۲، بیش از بیست هزار نقاشی کشید؛ ولی تمام آنها شاهکار نشدند. متفکران خلاق، با عدم موفقیت‏های خود کنار می‏آیند و از شکست عبرت می‏گیرند.
د) ارزیابی عینی کار
بر خلاف این تصور قالبی که آدم‏های خلاق، خود محور و ذهن گرا هستند، اکثر متفکران خلاق سعی می‏کنند از کارشان ارزیابی عینی داشته باشند. آنها برای قضاوت‏های فوق ملاک‏هایی دارند و به قضاوت آدم‏های قابل اعتماد و محترم بها می‏دهند و به این ترتیب، می‏فهمند که آیا با تفکر خلاقانه بیشتر می‏توان کارشان را بهبود بخشید یا نه.

سه توصیه برای آدم‏های خلاق‏
۱-خود را دست کم نگیرید و بر محور مهندسی ذهن خلاق خود تأمل بیشتری کنید.
۲-برنامه و زمان‏بندی داشته باشید؛ عمر کوتاه است و فرصت‏ها اندک و شما ممتاز.
۳-همه آدم‏ها رگه‏ هایی از خلاقیت دارند و یقیناً شما نیز در برخی زمینه‏ های مورد اشاره این مقاله، خلاقانه ظاهر شده یا خلاقیتی بروز داده ‏اید. اگر می‏خواهید به ابعاد خلاقیت و مهندسی ذهن خود واقف شوید، این نوشته‏ را دوباره بخوانید.

 

از توجه شما سپاسگزارم.

مهندس مجتبی فیاض: مدرس دوره های آموزش تکنیکهای تقویت حافظه و افزایش هوش

آدرس ایمیل من: mojtaba_fayaz@yahoo.com

شماره همراه: 09131171497